ديگر از قضيّهء فلسطين ، كه اهميت دنيوى داشت ، توجّه داشتند و رفته رفته اين انديشه نشو و نما يافت و شكل گرفت كه نه دهم همهء ثروت جهان متعلق به شام است . پيداست كه اين گونه افكار چه علاقه و شورى به وجود آورده بود و مسلمانان احساس مىكردند كه مىبايد نه تنها به پيروى از عواطف دينى بلكه از نظر كشاورزى و بازرگانى آن نيز به آن سرزمين ، براى بهره بردارى از بركات ، سفر كنند . « 2 » شايد تصادفى نيست كه ابو البقاء چنين به گلها و ميوه‌هاى درّه دمشق علاقه داشته و توضيح داده كه چگونه در ولايات ديگر از آن استقبال مىكنند . نوشته‌هاى جغرافيايى تبليغاتى ، كه رنگ دينى يا دنيوى داشت ، در همهء مراحل تكامل خود با رشد نهضتى كه آن را نهضت آزادى نام داديم پيوسته بود . آغاز نهضت از دوران صلاح الدّين ايوبى يا كمى پيش از آن بود كه بتقريب يك قرن از تسلّط صليبيان بر بيت المقدّس مىگذشت ( 1099 - 1187 / 492 - 583 ه . ) . 61 دوران اوّل نهضت به سال 1291 ميلادى كه مسلمانان عكّا و طرابلس را پس گرفتند به سر رسيد و دوران دوّم تا 1375 ادامه داشت كه مماليك ارمنستان را ضميمهء مصر كردند و با تركان عثمانى رو به رو شدند و ندانستند كه تركان نيز به حماسهء دينى و جنگاورى كم از آنها نيستند . نظر مماليك متوجّه حوضهء مديترانه بود كه پيوسته انتظار مىبردند هجوم از طرف اروپا سواحل مصر و شام را تهديد كند ، به همين جهت دوران سوّم و آخر نهضت آزادى مسلمانان بر ضد صليبيان با عمليات جنگى بر ضد جزيرهء قبرس به سال 1424 آغاز شد كه محتملا رنگ انتقامجويى از صليبيان داشت كه اسكندريّه را به سال 1365 ويران كرده بودند . اين دوران با هجوم نافرجام مماليك براى تسلّط بر جزيرهء رودس ، كه ضمن آن با تركان عثمانى روبه‌رو شدند ، خاتمه يافت . تركان نيز با آنكه از نيمهء قرن پانزدهم / نهم ه . پيكار بر ضد رودس را آغاز كرده بودند فقط در سال 1522 موفّق به تسخير آن شدند . 62 با اين مشخّصات زمانى كه بيان كرديم آسان مىتوان فهميد كه چرا بخصوص در قرنهاى چهاردهم و پانزدهم / هشتم و نهم ه . نوشته‌هاى جغرافيايى مربوط به فلسطين رشد غير عادى داشته است . نبايد پنداشت كه نوشته‌هاى مذكور مربوط به اين دو قرن است ، زيرا در حقيقت مربوط به رسوم بسيار قديم ادبى است كه از بعضى دورانهاى آن سخن مىكنيم . رسوم مذكور قوّت و استمرار فوق العاده داشت و خواهيم ديد كه چگونه احيانا دانشوران وابسته به يك خاندان يا يك مكتب ، به مطالعه در يك موضوع پرداخته‌اند ، و توضيح خواهيم داد كه

--> ( 2 ) مؤلف مىكوشد براى حوادث و وقايع تاريخى علل مادى و اقتصادى بيابد . و اين مبتنى است بر عقيده او در مورد « تفسير مادى تاريخ » . ولى ، تفسير مادى و عوامل مادى را براى تفسير تاريخى دينى اسلام كافى نمىدانيم . تاريخ خود شاهد است كه ما مسلمانان ، بارها و بارها ، صرفا در راه عقيده و ايمان ، بىهيچ لحاظ ديگر ، جان و مال داده‌ايم ( ب ) . - و .